اضطراب اجتماعی چیست؟ علائم، دلایل و روش های درمان آن

افراد بر حسب توانایی، میزان اعتماد به نفس و مدیریت استرس در مواجهه با موقعیت های استرس زا دارای رویکردها و عکس العمل های متفاوتی هستند. لذا غالب افراد در مواجهه با این موقعیت ها می توانند با غلبه بر احساسات منفی خود از میزان نگرانی و ترس خود کاسته و آن موقعیت را به خوبی پشت سر بگذارند. اما بعضی از افراد به دلیل ترس از مسخره شدن، خجالت زدگی در جمع، ترس از مرکز توجه بودن و همچنین قضاوت شدن توسط دیگران در رابطه با نوع رفتار، پوشش و حرف زدن خود دچار اختلال اضطراب اجتماعی می شوند. افراد مبتلا در مواجه و قرارگیری در موقعیت های زیر این فوبیا را در حد بالا تجربه می کند: 

- برقراری ارتباط چشمی با دیگران
- ورود و حضور در مکان های جدید
- صحبت در جمع
- آغاز گفتگو با افراد غریبه
- صحبت کردن، نوشتن و غذا خوردن در حضور دیگران
- مهمانی
- جلسات معارفه
- ملاقات با افراد و شخصیت های مهم
- شروع مکالمه
- رفتن به محل کار و مدرسه
- مرکز توجه بودن در هنگام تشویق یا انتقاد

سن شروع اختلال اضطراب اجتماعی در دوره نوجوانی و بازه سنی ۱۳ سالگی است. در این دوره نوجوانان به دلیل آماده شدن برای ورود به جامعه و روابط اجتماعی، همزمان با تغییر در ابعاد مختلف بدنی و بلوغ خود را در معرض انجام تکالیف متعدد می بینند و به دنبال انتظارات والدین و دیگران باید مسئولیت های تازه را برای کسب جایگاه های اجتماعی مختص به خود بپذیرند.
 متعاقباً به دلیل رشد شناختی و اجتماعی در دوره بلوغ نوجوانان با افزایش خودآگاهی و شناخت خود نسبت به جامعه و اطراف، توانایی اندیشیدن به افکار را کسب می کنند. لذا به دلیل درگیری با خود محوری بر این عقیده هستند که تمامی حرکات و رفتارهای آن ها در کانون توجه بوده و باید در هر موقعیت بهترین باشد تا از قضاوت های منفی توسط دیگران به دور باشند. به همین منظور به دلیل اجتناب از قرارگیری در چنین چالش هایی، علی رغم داشتن توانایی ها و ویژگی های مثبت اجتماعی و مهارتی از قرارگیری در جمع اقوام دور و نزدیک، معلمان و همکلاسی اجتناب کرده و دچار هراس جمعی می شوند.

به دنبال این نوع نگرش و پایش عملکرد، نوجوان ها سعی می کنند برای فرار از شرمنده نشدن تمام تلاش خود را جهت حضور در این اجتماعات به صورت موفق انجام دهند. لذا برخی اوقات شکست در موقعیت های قبلی، تجربیات منفی گذشته، واکنش های همسالان و پیام های والدین باعث می شود نوجوان از حضور دوباره در جمع های اجتماعی، کاری و تحصیلی امتناع کند.

افراد مبتلا به اختلال اجتماعی احساساتی فراتر از کمرویی و خجالت شدید را تجربه می کنند. این افراد به دنبال فرار از قضاوت رفتار، حرکات و گفتارشان در جمع از بسیاری از موقعیت ها فراری بوده و به دلیل انزوا و نگرانی شدید ممکن است در معرض تبعات و مشکلات گسترده ای قرار بگیرند. این افراد علی رغم تلاش برای مدیریت میزان اضطراب خود و صرف انرژی روانی و زمان بالا در این چرخه معیوب گرفتار شده و مستمر بودن آن برای سالیان متوالی تا بزرگسالی می تواند تبعات زیر را به دنبال داشته باشد: 
- حساسیت بالا نسبت به انتقاد
- اعتماد به نفس پایین
- مهارت های اجتماعی ضعیف و پایین
- افسردگی
- عدم دفاع از حقوق خود
- انزوا و گوشه گیری
- سوء مصرف مواد مخدر و الکل
- تفکرات خودکشی و اقدام به آن
- مختل شدن روابط کاری و اجتماعی
- افت تحصیلی و از دست دادن موقعیت های شغلی

عدم احساس راحتی و خجالت کشیدن در موقعیت های مختلف مخصوصاً در کودکان لزوماً نشانه فوبیای اجتماعی نبوده و افراد بسته به صفات شخصیتی، تجربیات گذشته و میزان توانمندی، از توانایی و عکس العمل های متفاوتی در مواجهه با موقعیت های اجتماعی مختلف برخوردارند. برخی از افراد به دلیل اعتماد به نفس بالا و مدیریت خوب استرس، ذاتا اجتماعی بوده و لذا  با استرس نرمال قادر به انجام کارهای خود هستند. اما بسیاری از افراد به دلیل نگرانی های شدید و عدم توانایی بر غلبه استرس ، با مختل شدن زندگی روزمره خود مواجه می شوند. لذا این نوع اختلال با نشانه هایی در اوایل نوجوانی و سنین پایین تر بروز پیدا کرده و شامل دو دسته علائم رفتاری هیجانی و جسمی می شود که عبارتند از: 

علائم اضطراب اجتماعی: نشانه های رفتاری و هیجانی
- ترس و نگرانی شدید از قرارگیری در موقعیت های قضاوت شونده
- فوبیای شدید از ارتباط و تعامل با غریبه ها
- ترس از بابت متوجه شدن دیگران از میزان عصبی بودن فرد
- نگرانی از بابت تحقیر و خجالت زده شدن
- قرارگیری در موقعیت های اجتماعی توام با حمله عصبی پانیک
- اجتناب از قرارگیری در موقعیت های مرکز توجه
- امتناع از صحبت و مکالمه در حضور دیگران
- واکاوی و کلنجار رفتن در رابطه با موقعیت های اجتماعی گذشته و تحلیل و ارزیابی رفتار خود
- ترس از وقوع نتایج فاجعه بار به دنبال یک رفتار اشتباه در جمع
علائم اضطراب اجتماعی: نشانه های جسمی
- تپش و ضربان قلب بالا
- تعریق بیش از حد
- دل پیچه و حالت تهوع
- سرخ شدن
- لرزش
- سرگیجه
- تنش عضلانی
- فراموشی و اختلال حافظه
- تنگی نفس

در بروز هر نوع بیماری و اختلالی عوامل مستعد کننده و ریشه ای وجود دارد که در رابطه با این نوع اختلال، عوامل زیستی، محیطی و ژنتیکی می تواند از تاثیرگذارترین فاکتورها باشد که در این بخش به آن اشاره می شود.
- عوامل ژنتیکی و سوابق خانوادگی: اگرچه تاکنون میزان تاثیرگذاری عوامل ژنتیکی و اکتسابی در بروز این اختلال مشخص نشده است اما در برخی خانواده های دارای سابقه اضطراب میزان شیوع آن در کودکان و دیگر اعضا نیز بیشتر است.
- ساختار مغزی:آمیگدال قسمتی از بخش مغز و سیستم عصبی مرکزی است که به دنبال استرس بالا فعالیت بیشتری پیدا می کند و باعث واکنش های شدیدتری نسبت به ترس و اضطراب می شود. لذا افراد دارای آمیگدال فعال تر در معرض و مستعد این اختلال هستند.
- محیط: فوبیای اجتماعی می تواند یک رفتار اکتسابی برگرفته از تجربه های ناخوشایند و ناراحت کننده در گذشته باشند. لذا افرادی که زیر نظر والدین عصبی و کنترل گر پرورش پیدا می کنند مستعد به این اختلال هستند.

- تجربیات منفی: افرادی که تجربه هایی مانند طرد شدن، تحقیر از سوی اطرافیان، توهین، مسخره شدن، یا قرارگیری در معرض زورگویی و سوء استفاده و درگیری های خانوادگی را دارند بیشتر در معرض ابتلا به فوبیای اجتماعی هستند.
- ویژگی های ذاتی: کودکانی که به ذاته دارای شخصیت آرام، گوشه گیر و خجالتی هستند به دلیل کمتر قرار گرفتن در چنین موقعیت های استرس زا و عدم تجربه کنترل این میزان هیجان، به احتمال زیاد دچار هراس اجتماعی می شوند.
- موقعیت های اجتماعی جدید: قرارگیری در موقعیت های اجتماعی جدید یا حضور در جمع برای سخنرانی و آشنایی با افراد جدید می تواند زمینه ساز بروز این اختلال شود.
- داشتن ظاهر یا شرایطی که جلب توجه می کند: افرادی که دچار نقص خاصی در چهره یا ظاهر خود هستند یا از لرزش اعضای بدن و لکنت زبان رنج می برند به دلیل این مشخصه های ظاهری در معرض اختلال اضطراب هستند.

از آنجایی که فوبیای اجتماعی نوعی اختلال روانی است لذا روان درمانی، دارودرمانی و ترکیبی از این چند روش توسط روانشناس و دکتر متخصص می تواند در درمان و بهبود علائم آن و کنترل اضطراب افراد بسیار موثر واقع شود.
دارو درمانی: معمولاً  پزشک متخصص برای کنترل و کاهش استرس و اضطراب  داروهای ضد اضطراب مانند پروپرانول و SSRI را تجویز می کنند. لذا داروهای ضد اضطراب مانند پروپرانول و بنزودیازپین ها به دلیل کاهش تپش قلب و استرس می تواند برای افرادی که در موقعیت های اجتماعی یا جلسات و کنفرانس ها دچار اضطراب می شوند بسیار موثر باشد
روان در مانی: در روش روان درمانی، روان درمانگر از تکنیک های مختلفی برای درمان و اصلاح افکار عمومی استفاده می کند.CBT یکی از این روش ها است که شامل سه نوع تکنیک درمانی زیر است:
- رویارویی با عامل اضطراب: در این نوع تکنیک روانشناسی با شبیه سازی موقعیت اضطراب زا سعی می کند با قرار دادن شما در این شرایط به درمان این اضطراب کمک کند. همچنین افراد را مجاب به تصور موقعیت های اضطراب آور کرده و با روبرو کردن تدریجی آنها با موقعیت های واقعی زندگی باعث تصور و تفسیر میزان دقیق این نگرانی و ترس شده و از زیاده روی آن کاسته و بر درمان متمرکز می شود.
- تمرین های بازسازی شناختی: تمرین های بازسازی شناختی مجموعه از تمرینات هستند که در آن ها افراد مبتلا با یافتن و شناخت افکار منفی، بررسی و تحلیل آن ها، افکار مثبت را جانشین این عواطف منفی می کنند.

- تمرین مهارت های اجتماعی: در این نوع روش درمانی، درمانگر با ارائه تمرین مهارت های اجتماعی به صورت فرضی افراد را در موقعیت های اجتماعی قرار داده و با تمرین برقراری تماس چشمی، صحبت کردن در جمع، شروع مکالمه یا برقراری تماس تلفنی، با  تقویت این مهارت ها باعث کاهش اضطراب فرد می شود.
- تکنیک ACT: پس از CBT روان درمانگران بر اساس تکنیک ACT که از فلسفه بودا نشئت می گیرد به فرد مبتلا می آموزد که به جای مبارزه با تنش ها و اضطراب با این هیجانات کنار آمده، آن ها را بپذیرند و زندگی کنند. در این نوع روش از تمرینات آموزشی برای خودآگاهی و بهبود اضطراب بیمار استفاده می شود.
- روانکاوی: در این نوع روش معمولاً روان درمانگر یا مشاوره خانواده سعی می کند با روانکاوی و واکاوی تجربه ها و تنش های منفی و تلخ دوران کودکی منشا اضطراب را پیدا کرده و با حل این تنش ها در وجود افراد، باعث بهبود اضطراب اجتماعی شود.

اضطراب اجتماعی به دنبال نگرانی فرد از قضاوت شدن، خجالت زدگی و تحقیر باعث انزوا و امتناع او از حضور در جمع های اجتماعی می شود. لذا مطابق با الگوی درمانی اضطراب اجتماعی، کلیه تلاش پزشکان و درمانگران در جهت کاهش و جایگزینی خود ادراکی و تمرکزات منفی انجام شده تا افراد با تمرین های رفتاری و یادگیری راه های مقابله با تحریف های شناختی، بتوانند با قرارگیری در معرض موقعیت های اجتماعی با اطلاعات مثبت تری از خود و کنترل عواطف منفی واضطراب، با آن مقابله کنند.